Šta se sve čuva u arhivu SPC, koji je najstariji dokument... (FOTO)

Dokumenta crkve u istorijskom kontekstu nemoguće je tumačiti i razumevati bez onog najvažnijeg što je u suštini pravoslavlja, a to je misija božanske poruke i spasenja čoveka. Crkveni arhivi idu podruku sa bogosluženjem i svedoče o crkvenoj misiji, njenom mestu u prolaznom ljudskom životu, objašnjava u razgovoru za "Ekspres“ dr Radovan Pilipović, direktor Arhiva Srpske pravoslavne crkve.

Za početak bilo bi važno da objasnite značaj Arhiva SPC. Zbog čega je Arhiv veoma važna institucija za našu veru i naciju?

"Arhivska građa je svedok i pratilac istorijskog zbivanja. Ona je najbolji pokazatelj pulsiranja istorije, njen izraz i najbolje njeno svedočanstvo. Istorijski narodi imaju tu pragmatičnu pismenost. Želju i nagon da stvaraju dokumenta. Dokumenta ništa drugo nisu nego pisani dokazi postojanja, društvenih namera, poduhvata i stremljenja. Dokumenta crkve u istorijskom kontekstu nemoguće je tumačiti i razumevati bez onog najglavnijeg u suštini pravoslavlja, a to je misija božanske poruke i spasenja čoveka, koncept koji je neodvojiv od bazičnog bogoslovskog stava i vere u istorijsko delo Gospoda Isusa Hrista, ovaploćenog Boga, gospodara i, mogli bismo slobodno reći, režisera na istorijskoj pozornici. Crkveni arhivi idu podruku sa bogosluženjem i svedoče o crkvenoj misiji, njenom mestu u prolaznom ljudskom životu.“

Ispričajte nam istoriju stvaranja Arhiva SPC, od Svetog Save do 2012. godine kada je dobio svoj prostor u sedištu gde se danas nalazi.

"Arhiv Srpske pravoslavne crkve je u današnjem smislu jedna nova institucija, oblikovna saradnjom Svetog arhijerejskog sinoda i Arhiva Srbije, a koji Protokol o saradnji je potpisan 2007. godine pod pokroviteljstvom tadašnjeg Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije. Naravno, ovo ne znači da je arhivistika bila crkvenim ljudima strana, naprotiv, od vremena kulturnog prodora Srpske crkve na prostor Srednje Evrope, od vremena patrijarha Arsenija III Čarnojevića (1674‒1705) imamo nešto što je arhiv u novovekovnom smislu. Patrijarh Arsenije imao je pisare (kanceliste) posebno za latinski, posebno za grčki i srpski jezik. On je, na svetosavskom nasleđu, udario temelje modernom crkvenom arhivu koji je od početka XVIII veka smešten u Sremskim Karlovcima. Taj Mitropolijsko-patrijaršijski arhiv je, hvala bogu, konačno marta 2025. vraćen pod upravu Srpske pravoslavne crkve. Možemo da rezimiramo. Arhiv ima dva velika depoa, i to u Zemunu, kod Crkve Rođenja Presvete Bogorodice nalazi se građa od 1836. do 1990. godine (vreme Kneževine, Kraljevine Srbije i obnovljene crkve posle 1918. godine), a u Sremskim Karlovcima građa od kraja XV veka do stupanja eparhija Karlovačke mitropolije u ujedinjenu obnovljenu Srpsku pravoslavnu crkvu – Pećku patrijaršiju 1918. godine.“

Sveti Sava napisao je Zakonopravilo, važan dokument, objavljen nekoliko godina posle čuvene Povelje o slobodi. Zakonopravilo je u stvari prvi državni i verski Ustav kod Srba. On je za saradnju države i crkve zapisao da bi to trebalo da bude "simfonija“. Da li se srpska država i crkva drže te dragocene definicije?

"Često se govori o tom simfonijskom idealu srednjeg veka, o glavnom markeru civilizacije vizantijskog kruga. Takav oblik odnosa crkve i države odvaja pravoslavni svet i njegovo najbolje istorijsko iskustvo od zapadnjačkih cezaropapizama (gde država podjarmljuje crkvu) i papocezarizama (gde crkva uzima na sebe prerogative države). Naravno, nije sve u vizantijskom svetu i dodatnoj pravoslavnoj slovenskoj orbiti bilo idealno, ali teško da će se ikada dostići oni blistavi primeri lične pobožnosti srednjovekovnih vladara Istočnog rimskog carstva i srpskih zemalja koji su vladali ’U Hrista Boga’ kao ’blagoverni i hristoljubivi’. Koji su znali da je sve zavisno od Božije volje, odnosno da su samo ispunitelji blagoslova ’odozgo’. Zakonopravilo Svetoga Save kao zbornik klasičnog crkvenog prava sumira i Justinijanovo zakonodavstvo po kome su sveštenstvo (sacerdotium) i carstvo (imperium) dva dobra ljudskog postojanja, možda i najveća, jer u izvoru stoji maxima inter homines, što će reći ’najveća među ljudima’. Danas nemamo monarhije takvog tipa, mnogo se promenilo u novovekovnim paradigmama politike, ali najvažnije je da crkva i država rade na dobrobit naroda.“

Iz nekih dokumenata saznajemo da Arhiv poseduje važna dokumenta naše crkve od XV veka do danas?

"U depoima Arhiva Srpske pravoslavne crkve nalaze se značajne diplome i povelje koje svedoče o pravnoj regulativi, odnosno o pravnom okviru postojanja srpske crkve u Habzburškoj monarhiji. Ta diplomatička građa se nastavlja na srednjovekovnu tradiciju, pre svega onu iskonsku srpske crkve, koja je bila ravnopravni društveni činilac u oblikovanju istorije na našem prostoru, naročito u antiosmanskim koalicijama. Ovde pre svega mislim na privilegije cara Leopolda I izdavane (1690, 1691, 1695) srpskom patrijarhu i mitropolitima, koje svedoče da jedan rimokatolički vladar mora da se osloni na političku snagu i istorijske težnje srpskog naroda. Inventari crkvenog arhiva iz XVIII veka govore da su postojale povelje (res diplomatica) kralja Milutina i cara Uroša koje su se nalazile i čuvale u Sremskim Karlovcima. One su, nažalost, nestale. Najstariji dokument našega arhiva jeste povelja despota Jovana Brankovića manastiru Krušedolu iz 1496. godine.“

Dokumenta i svedočenja o delovanju Srpske pravoslavne crkve čuvani su od davnina u našim verskim hramovima i pre naših saznanja o njihovim važnostima?

"Upravo tako. I pre praktične upotrebe arhivske građe, pre izdvajanja dokumentacije pod upravu ’čuvara hartija (povelja)’ – hartofilaksa, pre smeštanja građe u ’sinđelije (kancelarije)’, kod crkvenih notara i kancelista, dokumentacija se nalazila u posebnim hramovima, ’vrećicama’ (od kože) ili u drvenim sanducima. Arhivi su bili na izvestan način pratioci crkvenih riznica, gde su se držale pisane regalije i druge dragocenosti. Humanisti XVI stoleća i pišu o hramovima i to raznih vera kao prvim ljubomornim čuvarima pisanoga nasleđa imovinskopravnog i crkveno-memorabilnog tipa.“

SPC, zahvaljujući mudrosti i dalekovidosti Svetog Save, dobila je samostalnost 1219. godine, što je uslovilo i stvaranje prve srpske države. Koja dokumenta su sačuvana iz tog vremena?

"Karejski tipik, sa originalnim pečatom Svetoga Save (ono četvorostruko krstoobrazno slaganje otiska njegovog imena na pečatu) je na pergamentnom svitku sa kraja XII veka i čuva se u Hilandaru. Do Prvog svetskog rata imali smo i osnivačku povelju Svetoga Simeona Mirotočivoga – Stefana Nemanje za manastir Hilandar, danas je poznajemo samo preko literature i faksimila XIX veka. Žitija, hagiografski spisi, Svetog Simeona Srpskog, Svetog Save, te drugih srednjovekovnih vladara, careva, kraljeva i arhiepiskopa poznata su nam i sačuvana iz relativno mlađe rukopisne tradicije, a ti su rukopisi razasuti po arhivima i bibliotekama od Beča i Praga do Sankt Peterburga i Moskve. Razvoj nauke, arheografije i paleografije pao je u vreme kada smo se borili i osvajali nacionalnu slobodu i tek izgrađivali sopstvene institucije.“

Koliko je poznato, u našem manastiru Hilandar na Svetoj Gori postoje važni rukopisi Svetog Save, njegovog oca Svetog Simeona Mirotočivog i njihovih naslednika. Da li Arhiv poseduje bar kopije tih dokumenata, koji se čuvaju u Hilandarskoj biblioteci?

"Literatura o srpskom srednjem veku je bogata. Pisana je na raznim jezicima, a ono što Arhiv Srpske pravoslavne crkve odlikuje po toj tematici na gorenavedeni način jeste crkvena periodika, štampa i časopisi koji su takođe delom bili usmereni na proučavanje ovoga formativnog perioda srpske istorije i kulture.“

Koja su naučna saznanja o uništenju važnih crkvenih dokumenata koji su čuvani u manastiru Žiča, tadašnjem sedištu SPC, koji su poharali Tatari u XIII veku? Istina, taj manastir je imao više stradanja u potonjoj istoriji Srbije.

"Žiča je paljena u velikoj tatarskoj najezdi sredinom XIII veka, koja je praktično opustošila ovaj deo Evrope, ali je srednjovekovna srpska kraljevina relativno blaže prošla. Uglavnom, to vreme se pamti kao prvo srpsko iskustvo zapustjenija, odnosno ’strahote pustoši’, poznate sintagme iz knjige Svetog Proroka Danila. Paljevine i uništavanje svetih mesta u našoj istoriji dešavale su se 1459, 1690, 1739... Broje se seobe i godine kada su ’živi zavideli mrtvima’, kako nam govore crkveni zapisi i hroničari. I to nije vezano samo za Žiču, već i za Studenicu, Manasiju, druge značajne i brojne monaške centre Srpske pravoslavne crkve. Sama Žiča je poharana i nacističkim bombardovanjem 1941. godine, označena kao centar Eparhije u kojoj je, po rečima Gestapoa, stolovao ’anglofil’ i njihov neprijatelj žički episkop Nikolaj Velimirović, krivac pored patrijarha Gavrila Dožića za odbacivanje Trojnog pakta 27. marta 1941. godine.“

Sedište SPC je, posle tog prvog stradanja Žiče, premešteno u Crkvu Svetih apostola nedaleko od Peći, gde je posle toga podignut hram Pećka patrijaršija na ulazu u Rugovsku klisuru. Da li Arhiv poseduje pisana i druga svedočenja o tim događajima?

"Pećka patrijaršija ili ’pećki presto’ je važan pojam u srpskoj crkvenoj istoriji. Naslednici Svetoga Save u liniji poglavara, kao arhiepiskopi i docnije kao patrijarsi, jesu oni koji sede ili u vanrednim prilikama ’obdržavaju’ ili ’pridržavaju pećki presto’. Posle Velikog bečkog ili Morejskog rata (1683–1699) govorilo se da će Bog dati da se ’pećki presto povrati’, odnosno da se u sedište crkve vrate izbegli arhijereji. Kada su fanariotski krugovi konačno uspeli 1766. godine da ukinu srpsku autokefaliju, oni su ostavili u aktima svedočanstvo da se Pećka eparhija stavlja pod vlast Prizrena, a da se više nikada Peć ne obnovi kao centar eparhijske uprave. Narodna tradicija zna i veliča Pećaršiju, njen sjaj, njene đake i sveštenike, njenog patrijarha iz slavnih istorijskih vremena. Kralj Nikola je pevao o Prizrenu kličući ’onamo, ’namo, za brda ona, onamo jeste razoren dvor’, a jedna srpska narodna pesma iz Krajine kaže za Peć ’tu je presto srpskog patrijarha’.“

U vezi sa Pećkom patrijaršijom važno je pitanje da li je sačuvana crkvena dokumentacija posle albanskog pogroma na KiM 1995–1999. godine.

"Veliko svedočanstvo o ovim crnim godinama ostavila je sama Eparhija raško-prizrenska o čemu je jedan deo i publikovan na stranim jezicima. Takođe, blaženoupokojeni mitropolit Amfilohije Radović i episkop Atanasije Jevtić obilazili su crkve i narod i ostavljali važne zapise o stradanju srpske sakralne baštine. Naravno da su se naši neprijatelji trudili da nam još i preko uništavanja arhivske baštine zatru svaki trag. Crkva je preduzimala dodatne napore da se pisana baština, ljudi, hramovi i imovina zaštite.“

Poznato je da je tokom osmanlijskog ropstva Srpska pravoslavna crkva čuvala i odbranila veru i vernike od unijaćenja u najvećem broju, ali je paralelno sa tim obavljala i državne poslove. To je važan period za SPC, o čemu piše i Ivo Andrić u svojoj doktorskoj disertaciji. Koja dokumenta o tim događajima ima Arhiv? 

"Patrijarsi su po osmanskom pravu i shvatanju bili milet-baše (narodne vođe). Tu dolazimo do ličnosti patrijarha Makarija Sokolovića koji ima pomalo romantizovani lik zbog oružane pratnje koja je uz njega jahala pa su ga Turci nazivali ’topuzli Makarije’. Međutim, i to govori na svoj način o snazi srpskog sveštenstva i jerarhije. Crkveni letopisi kažu da je on obnovio rad srpske crkve i Patrijaršije preko ’carskih berata’. I to je tačno. Zaokruženi period srpske crkve 1557–1766. godine pokazuje kako su patrijarsi kreirali nacionalnu politiku, kako su pregovarali sa zapadnim hrišćanskim vladarima, kakve su odnose imali sa ruskim carskim dvorom. Posebnost toga perioda je najzapadnija pravoslavna oblast, Severna Dalmacija i susedni krajevi Triplex Confinuim-a, Lika i Zapadna bosanska Krajina, gde monaški centri (Krka, Krupa, Dragović, Medak i Rmanj) čuvaju veru, gde monasi utiču na patrijarhalne zajednice stanovništva koje se bavi primarnim delatnostima (zemljoradnja, stočarstvo) da sačuva svoju tradiciju i predačku veru. Nisu uzalud protoustaški i ustaški teoretičari i istoričari (Ivo Pilar, Krunoslav Draganović) proučavali taj period i poturali u akademskim krugovima kukavičje jaje ’popravoslavljivanja starosedelaca katolika i Hrvata’. Fides serbica i fides rasciana, ono što su Mlečani i Austrijanci nazivali ’srpska’ i ’rašanska vera’ opisano je i kod nekih protestantskih autora, a čije su knjige o srpskom nepokoravanju papi u Dalmaciji naročito dospele na Indeks zabranjenih knjiga (Index librorum prohibitorum). Arhiv ima nešto spisa na osmanskom-turskom jeziku iz toga perioda, a koji se odnose na fiskalne obaveze prema tadašnjoj turskoj Porti.“

Srpska pravoslavna crkva, zajedno sa vernicima, imala je stravična stradanja kroz istoriju. Osmanlijsko ropstvo ste objasnili, usledila su stradanja u Prvom svetskom ratu. Vojska i vlada su odstupili u Grčku, narod i crkva su pali u nemačko ropstvo. Koliko je u tim vremenima bila slobodna crkva i da li su Nemci, odnosno Austrijanci, otimali i krali važna dokumenta iz srpske sakralne istorije?

"Konkretno, o stradanju crkvene dokumentacije objavljeno je nekoliko izveštaja iz 1915. godine u zborniku ’Srpska pravoslavna crkva u Prvom svetskom ratu (odabrana dokumenta)’, izdanje Arhiva SPC iz 2014. godine. Naročito su bile na udaru matične knjige i druga dokumentacija onih parohija koje su se zadesile na liniji fronta. Takođe, neprijateljskoj obesti bilo je izloženo sve što je ličilo na srpski identitet, reprezentativnu kulturu ili vrednost koja bi mogla da im donese, kako su smatrali, materijalnu korist. Zgrada Patrijaršije je u Drugom svetskom ratu nekoliko meseci bila glavni štab nemačke okupacione vojske. Internacija patrijarha Gavrila Dožića, zatim episkopa Nikolaja Velimirovića i dalmatinskog Irineja Đorđevića bila je osveta za antinacističko držanje, ono pragmatično, ali i teorijsko Srpske pravoslavne crkve. Sam patrijarh je negde 26. marta napisao čuveni govor ’ako je da živimo i da mremo neka to bude u svetinji i slobodi’, kao generacije naših predaka. Zvanične novine SPC, ’Glasnik’ je poznih tridesetih godina objavljivao polemičke tekstove protiv Hitlera i rasne ideologije. Srpska crkva i srpski narod su po svom istorijskom iskustvu i osećaju morali biti protiv tadašnjih pangermanskih prizemnih kultova krvi, tla i vođe. Zato smo platili skupu cenu 1941‒1945. koja je podrazumevala uništavanje kulturnih dobara, a samim tim i arhivskog nasleđa.“

Identično pitanje važi i za Drugi svetski rat, uz napomenu da su Srbi i SPC stradali u Pavelićevoj NDH, o čemu ste i Vi napisali dragocenu istorijsku studiju "Oreoli i senke“?

"Pavelićev režim nije podnosio Srpsku pravoslavnu crkvu jer je bila pouzdana i sigurna čuvarka srpskog nacionalnog identiteta. Isto tako ona je bila istorijska riznica i potvrda da je taj identitet dijahrono žilav i otporan svakoj, bilo kakvoj, makar i nasilno sprovođenoj asimilaciji. Ante Pavelić je dobro poznavao Srbe, rođen je u srpskom selu Bradina kod Konjica gde mu je otac bio službenik za vreme Austrougarske. Osnovnu školu je učio u Jezeru, opet dominantnoj srpskoj varošici (kod Mrkonjić Grada), pre 1941. godine sa jakom muslimanskom zajednicom. Okoštavši svoje klerikalističke i pravaške poglede u Travničkoj gimnaziji, naučio je da izbliza mrzi pobožnost i ’bizantsku’ kulturu Srba pored kojih je rastao i formirao se. Rezultat toga su 170 ubijenih parohijskih sveštenika sa prostora NDH, trojica ubijenih episkopa do jula 1941. godine, još dvojica stradalih od torture do kraja rata, na stotine uništenih i spaljenih hramova i parohijskih domova, stotine hiljada ubijenih i proteranih. Srpska pravoslavna crkva je na prostoru NDH razorena, a njena organizacija u potpunosti uništena. Sam Ante Pavelić se izrazio o tome u februaru 1942. godine govorom u hrvatskom Saboru: ’U pravoslavlje ne dira niko, ali u Hrvatskoj ne može biti Srpske pravoslavne crkve’. Jedini srpski sveštenici koji su ostali zapadno od Drine bili su u oružanim pokretima otpora: Uglješa Jelić i Krstan Bijeljac u partizanima i Momčilo Đujić u Dinarskoj četničkoj diviziji. Pokušaj stvaranja Hrvatske pravoslavne crkve 1942. godine oslanjao se na malobrojne Ruse emigrante, a nije imao podršku i uporište u kanonskom pravu. Ogromno kulturno nasleđe Srpske pravoslavne crkve je iz Sremskih Karlovaca i fruškogorskih manastira premešteno u Zagreb da bi se izbrisali svi tragovi istorijskog bitisanja crkve srpskog naroda, njene misije i kulturnog značaja.“

SPC i njeni vernici imali su stradanja i u vremenima Brozove vlasti. Partizani su posle rata bez suda ubili nemali broj sveštenika SPC, a crkva je bila postavljena na sramnu marginu?

"Crkva iz društvenih stradanja uvek izlazi jača u moralnom i duhovnom smislu. Oci i učitelji crkve iz zlatnog patrističkog doba govorili su da je ’krv mučenika seme novih hrišćana’. I to je tako kroz epohe. Naš nacionalni tragizam se sastojao u tome da je jedna ideologija postala društveni trend mišljenja i delanja i to nekakvog pseudoreligijskog karaktera. Likovi revolucije, neki simpatični, neki mnogo manje, bili su iz svešteničkih porodica. Setimo se doktora Mladena Stojanovića, omiljenog ustaničkog vođe Potkozarja, a zatim partizanke Rade Vranješević kojoj je otac bio ugledni prota. Sasvim je drugo pitanje kako su neki sveštenici dogurali do ministarskih pozicija kod novih komunističkih vlasti i da li je u tome bio i opaki Titov i partijski pragmatizam da dodatno Srbe gurne u moralnu i ideološku konfuziju. Tu bi morala da se primene naročita arhivska i istorijska istraživanja. Tako, Svetozara Vukmanovića Tempa nije previše zanimala sudbina svoga brata Luke Vukmanovića, pravoslavnog sveštenika i vrhunskog teologa svoga vremena, koji je brutalno likvidiran.“

Posle Broza i raspada SFRJ arhivska građa SPC imala je čudnu putanju, jedno vreme bila je u nadležnosti SANU, a ne Patrijaršije?

"Ta ’čudna putanja’ o kojoj s pravom govorite zacrtana je željom da se marginalizuje istorijski kulturni značaj i jedna prosvetna moć apsolutno imanentna Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Patrijaršija je o tim prvobitnim namerama države obaveštena preko dokumenta koji je sadržao parolu ’Smrt fašizmu – sloboda narodu’, a koga je potpisao ne samo Akademijin, nego i partijski aparatčik potpuno nebitne biografije i bez ikakvog naučnog i arhivističkog interesovanja. Kada je ’ugovor’ sa SANU prestao da važi, konačno 2019. godine, Sveti arhijerejski sinod je pokrenuo proceduru ’povratka svoga vlasništva’, a što je, rekao sam, realizovano u martu 2025. godine i o čemu je javnost obaveštena. Paradoks je u tome što je u Sremskim Karlovcima postojao Mitropolijsko-patrijaršijski arhiv, tj. Crkveno-narodna arhiva koja je, uvođenjem nadležnosti države, 1949. prestala sa svojim radom.“

Kako je arhivska građa 1990-ih preseljena u zvonik Crkve Svetog Marka u centru Beograda? Postojala je opasnost da, zbog neadekvatnih uslova, bude ozbiljno oštećena.

"Prebirajući po arhivskim spisima, našao sam da je postojao plan negde još krajem ’60-ih godina da Crkva Svetoga Marka u Beogradu sa svojim impozantnim i dodatnim prostorom bude i muzej crkvenih starina gde bi dolazili turisti i poklonici, ne prestajući da služi svojoj osnovnoj bogoslužbenoj svrsi. Ideja je polovično realizovana preseljenjem arhivske građe u potkupolni prostor, na galeriju gde je prirodno mesto za hor, a koji nije pravilno priveden nameni čuvanja papira i pergamenta, odnosno gde nisu obezbeđeni ni elementarna arhivistička logistika, a kamoli mikroklimatski uslovi. Hvala bogu, sva arhivska dokumenta su iz arhivskih fondova 1836‒1990. godine smeštena u nove depoe u Zemunu, zahvaljujući radu zaposlenih Arhiva SPC, podršci Ministarstva kulture i Uprave za saradnju sa crkvama i verskim zajednicama Ministarstva pravde Republike Srbije. Isto tako, na nekim projektima imali smo nemalu podršku Sekretarijata za vjere Vlade Republike Srpske.“

U nekim dokumentima sam pročitao da Arhiv SPC raspolaže sa više od 3600 važnih dokumenata. Koliko, po Vašem sudu, ima onih baš dragocenih?

"Takvo prebrojavanje po važnosti, iskren da budem, mi nije poznato. Ali je, svakako, zanimljivo. Možda bih ja tu dodao još nekoliko nula na kraju, s obzirom na činjenicu da se važnost arhivskih dokumenata povećava sa uvećavanjem konteksta proučavanja i drugog aktualnog društvenog značaja i važnosti.“

Arhiv SPC, gde ste Vi direktor, raspolaže dragocenom dokumentacijom koja bi po logici stvari bila veliki izazov za savremenu istorijsku nauku. Vi ste direktan svedok tih izazova. A tu su i radoznali građani, šta njih najviše zanima?

"Arhiv Srpske pravoslavne crkve otvoren je za domaće i inostrane naučnike. Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve uvek rado odobrava i blagosilja sve napore na rasvetljavanju istorijskih pitanja naše nedovoljno proučene prošlosti, one crkveno-narodne kako se govorilo i kako treba uvek da imamo na umu, jer su crkvena i nacionalna prošlost jedna od druge neodvojive. I kada ima ’sekularističkih tendencija’, njih ne možemo proučavati bez arhivske građe ’crkvene provenijencije’ (porekla). Obični građani su zainteresovani za svoje lične loze i rodoslove, za sveštenike koji su bili njihovi preci, za mogućnost da u crkvenoj dokumentaciji nađu podatke o svojim krvnim srodnicima iz prošlosti. Zanimljivo da se običan čovek seti istorije, makar i lične, kad zađe u neke godine, valjda tada ima vremena, a dokolica ga hrani imperativom saznavanja. Ljudi nespremni dolaze u Arhiv, očekujući da će jednim klikom dobiti sve, a nisu, recimo, proučili sve ono što imaju kod kuće niti su dobro zapisali usmenu tradiciju o svojim precima, ona ’kolena’ koja su mogli da saznaju od nekada živih dedova. Nekada je Srbin imao mnogo jaču usmenu tradiciju, a koja je reflektovala i određenu pisanu kulturu. Zbog represivnih vremena, onih ’vunenih’, mnogo toga se namerno uništavalo u porodičnom okrilju ili se ostavljalo za priče uz ognjište samo kada nastupi ’pomračenje sunca i meseca’, pa se tada čeljad zavuče pod kućni krov.“

Šta Arhiv nema u posedu, a Vi želite da ima?

"Zbirka fotografija bi svakako morala da se pojača, može se raditi i na proširivanju i jačanju ličnih fondova ne samo sveštenika i episkopa, već i drugih delatnika važnih u crkvenim životu i našoj crkvenoj i nacionalnoj kulturi. Želje su usmerene na dokumenta iz srednjeg veka, povelje na našem starom jeziku, rukopise liturgijskog i pravnog karaktera, a kojih nemamo u fondovima. Ko zna šta će se vremenom naći terenskim istraživanjima, a pripada kulturnoj baštini arhivističke tipologije.“

Sa kakvim se izazovima danas susreće Arhiv Srpske pravoslavne crkve? Koji su glavni pravci rada u budućnosti? Kakvi vas projekti očekuju?

"Pojačanim arhivskim radom od 2012. godine zaokružili smo upravu nad arhivskim nasleđem srpskog crkvenog porekla, a od Arhiva Srpske pravoslavne crkve napravljena je institucija za čuvanje i rad sa crkvenom dokumentacijom. Crkveni arhivi su uvek male i specijalizovane institucije, ali značajne jer imaju posebnu vrstu dokumenata, koji proističu iz specifične duhovne organizacije. Arhiv SPC će nastojati da održava izložbenu i izdavačku delatnost, da razvija svoje konzervatorsko-restauratorske kapacitete i da se otvara prema naučnoj javnosti. Glavni cilj u narednom periodu jeste revitalizacija i priprema stare i zanemarene zgrade nekadašnje Patrijaršijske biblioteke u centru Sremskih Karlovaca, koju je podigao pominjani patrijarh Gavrilo Dožić 1940, a koja je posle 1945. godine bila nacionalizovana, za rad Arhiva Srpske pravoslavne crkve, odnosno za čuvanje, zaštitu i stavljanje na raspolaganje crkvene arhivske građe.“

"Kada nije bilo države, crkva je čuvala i okupljala narod"

Prof. dr Zorica Kuburić

Prof. dr Zorica Kuburić

Vesti 21.04.2025. 16:10

"Kada nije bilo države, crkva je čuvala i okupljala narod"

Patrijarh Pavle - čovek koji je poslednji put ujedinio srpski narod

Na današnji dan...

Na današnji dan...

Život 11.09.2025. 07:05

Patrijarh Pavle - čovek koji je poslednji put ujedinio srpski narod

Poslednji justinovac

Srpska teologija

Srpska teologija

Vesti 22.04.2021. 16:25

Poslednji justinovac