INTERVJU

Katarina Mitrović: "Život u 'slavnoj prošlosti' koja to nikad nije bila veliko je opterećenje"

Katarina Mitrović po vokaciji je istoričarka, naučna savetnica u Centru za istorijsku geografiju i istorijsku demografiju na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu.

Napisala je knjigu „Benediktinci na području Barske mitropolije i Kotorske episkopije (9. vek ‒ 1571)“, četiri monografije i više od pedeset naučnih radova. Bavi se i kritičkim izdavanjem istorijskih izvora, kao i prevođenjem sa latinskog, staroitalijanskog i savremenog italijanskog jezika. U fokusu njenog istraživanja su crkvene i društvene teme, s posebnim osvrtom na položaj i ulogu Katoličke crkve u srpskim zemljama srednjeg veka i u rano moderno doba u krajevima pod vlašću Mletačke republike.

Nedavno je u izdanju „Lagune“ izašla njena knjiga „Vladarke iz praiskona“ gde se nalaze sudbine sedamnaest žena iz srpske rane povesti. O novoj knjizi, ženama u našoj istoriji i o tome koliko je istorija bitna za razvoj jedne države i društva istoričarka Katarina Mitrović govori za „Ekspres“.

Kako ste došli na ideju da napišete knjigu „Vladarke iz praiskona“?

„Gotovo četvrt veka bavim se naučnim istraživanjima u oblasti srednjovekovne istorije. Uglavnom su to bile i ostale muške teme, poput crkve i društva. Pre dosta godina zainteresovala sam se za ženske likove koje sam sretala u dokumentima Kotorskog arhiva pa sam o nekima od njih, koje su mi posebno privukle pažnju, napisala rad objavljen još 2015. godine. Gotovo istovremeno stigao mi je poziv od sestrinstva manastira Gradac da priredim zbornik povodom 700 godina od upokojenja njihove ktitorke, svete kraljice Jelene Anđeo, daleko poznatije kao Jelena Anžujska. Potom sam na poziv novinarke Mirjane Banović Isić za Radio Besedu Eparhije bačke snimila ciklus emisija pod nazivom Žene srpskih srednjovekovnih vladara, koje su emitovane tokom 2019. godine. Ideje su se nizale, podsticaji su dolazili sa raznih strana. Objavila sam desetak strogo naučnih radova posvećenih nekima od junakinja ove pripovesti bez pretenzija da o njima napišem i knjigu prijemčivu za širi krug čitalaca. Pre izvesnog vremena kolega istoričar Nebojša Jovanović, urednik jedne od edicija u izdavačkoj kući ’Laguna’, zatražio mi je da u skladnu priču uobličim i povežem nedopričane povesti za koje je znao da ih držim u nekim zaboravljanim pretincima kompjutera. Stoga ovo pregnuće uistinu predstavlja potvrdu da i knjige, kao i ljudi i celokupna tvorevina, imaju svoju sudbinu, što su još stari Latini dobro zapazili.“

*Izvor: Privatna arhiva*Katarina Mitrović

Od 17 značajnih žena srpske srednjovekovne istorije o kojima govorite u knjizi, najširoj javnosti najpoznatije su Simonida i Jelena Anžujska. Međutim, gotovo se ništa ne zna o Kosari, Jakvinti, Desislavi... Po čemu su one poznate?

„Pričom o pomenutim damama čitaoce sam odvela u zaboravljeno kraljevstvo odiskoni i istinitu dedovinu velikog župana Stefana Nemanje, rodonačelnika svetorodne dinastije Nemanjića, za koga se obično smatra da je zajedno sa sinovima Stefanom i Savom Srbima stvorio državu i crkvu. Istina je da je mnogo pre države Nemanjića u primorskim oblastima sa prestonicom u Skadru postojala Kraljevina Duklja i Dalmacija sa dinastijom Vojislavljevića na čelu. Kosara je bila kći bugarskog cara Samuila i supruga dukljanskog kneza Jovana Vladimira, koji je mučenički stradao od ruke ženinog rođaka cara Jovana Vladislava, u Prespi 22. maja 1016. godine. Ljubavna priča između Kosare i Jovana Vladimira započela je posve neobično, dok je mladi knez boravio u Prespi kao sužanj koga je moćni Samuilo zarobio prilikom pohoda na Duklju. Iz zatočeništva ga je oslobodila princeza Kosara, koja se jednom prilikom u pratnji sluškinja spustila u tamnicu kako bi očevim zarobljenicima olakšala muke. U Jovana Vladimira se odmah zaljubila odlučno zatraživši od oca da ga oslobodi i blagoslovi njenu odluku da se za njega uda.

Jakvinta je u Duklju stigla iz grada Barija u južnoj Italiji kao kći uglednog patricija Arhiriza. Bila je supruga najvećeg dukljanskog kralja Bodina, čija je vladavina obeležila poslednje dve decenije XI stoleća. Ostala je zabeležena kao prva fatalna žena u srpskoj istoriji i književnosti, oličenje najdubljih mračnih poriva do te mere da je pisac Barskog rodoslova naziva dukljanskom Irodijadom.

Podaci o kneginji Kosari i kraljici Jakvinti sačuvani su u Barskom rodoslovu, poznatom i pod nazivom Letopis popa Dukljanina, intrigantnom spisu koji i danas privlači pažnju bajkovitim i tajanstvenim pripovestima. Likovi Kosare i Jakvinte skrojeni su tako da u potpunosti dopunjavaju likove i karakter njihovih muževa, Jovana Vladimira i Bodina. Poreklo kneginje Desislave ostaje u potpunoj tami. Ona je bila supruga poslednjeg dukljanskog kneza Mihaila. Na veliku pozornicu prelomnih dešavanja iz osamdesetih godina XII veka stupila je kao tužna vladarka izgubljenog kraljevstva koja u Dubrovniku potpisuje jedan poslovni akt u avgustu 1189. godine.“

Koliko su žene bile značajne za srpsku srednjovekovnu istoriju?

„Veliki problem za istoričare koji se bave srpskom srednjovekovnom istorijom predstavlja nedostatak izvora budući da nisu sačuvani domaći arhivi, ni dvorski, ni manastirski, ni gradski. Mnoštvo spisa zauvek je izgubljeno, a zajedno sa njima i podaci koji bi nam mogli pružiti odgovore na brojna pitanja i razrešiti mnoge nedoumice. Povelje, pisma, izveštaji, ugovori i drugi dokumenti od značaja za srpsku istoriju, koji su se sačuvali, danas se nalaze u riznicama Hilandara i drugih svetogorskih manastira i u arhivima okolnih država, pre svega u Dubrovniku i Veneciji. Upravo nedostatak pisanih svedočanstava onemogućava da do nas dopru ženski glasovi iz davnih vremena. Svakako da je položaj žena u srpskim srednjovekovnim zemljama, kao uostalom i širom onovremenog hrišćanskog sveta, bio značajno drugačiji u odnosu na moderno doba i sadašnji trenutak, ali to nikako ne znači da je njihova uloga bila potpuno marginalizovana. Kada je reč o suprugama vladara, one su uglavnom bile strankinje, obrazovane, stamene, hrabre, proaktivne. Pojedine epizode iz života nekih od njih imaju odlike dobro napisanih trilera. Kraljica Jelena Anđeo i carica Jelena Stracimirova odlikovale su se posebnom harizmom koja je na savremenike ostavljala snažan utisak. Ugarska kraljica Jelena, kći velikog župana Uroša I od roda Vukanovića, upamćena je kao bespoštedna osvetnica. Kada je reč o plemkinjama, vesti koje su do nas stigle veoma su fragmentarne, dok o ženama koje su pripadale nižim društvenim slojevima znamo veoma malo. U gradovima poput Kotora bilo je žena koje su se isticale kao preduzetnice, a jedna od njih čak se bavila izradom oklopa. Rezultati istraživanja istoričara umetnosti i arheologa bacaju novo svetlo i na ženske likove, u bukvalnom i prenesenom značenju.“

Ana Dandolo bila je prva srpska kraljica. Kakva je njena uloga u odnosima između Srbije Nemanjića i Venecije?

„Ana Dandolo poticala je iz jedne od najstarijih i najuticajnijih porodica u Veneciji. Njen deda Enriko Dandolo bio je čuveni dužd koji je aktivno učestvovao u događajima iz aprila 1204. godine kada su krstaši zauzeli Carigrad. Kada je došla u Srbiju, Ana je imala oko 17 godina. Bila je treća supruga Stefana Nemanjića, a zajedno sa njom iz Rima mu je stigla i kraljevska kruna. Krunisanje vladarskog para verovatno je obavljeno u Crkvi Svetih apostola Petra i Pavla u Rasu (danas u Novom Pazaru), 1217. godine. Bračna sreća Ane Dandolo nije dugo potrajala, budući da je njen puno stariji suprug preminuo verovatno već 1223. godine. U braku su rođena dvojica sinova ‒ potonji kralj Stefan Uroš I i potonji arhiepiskop Sava II. Za vladavine svojih pastoraka, kraljeva Stefana Radoslava i Stefana Vladislava, ova ugledna venecijanska plemkinja kao udovica nastavila je da živi u Srbiji. Potonji naraštaji Nemanjića sećali su je se sa zahvalnošću, ponoseći se davno uspostavljenim srodstvom sa Dandolima, što se vidi iz prepiske njenih praunuka Stefana Dečanskog i čukununuka Stefana Dušana sa mletačkim duždevima Frančeskom i Andreom Dandolo. Lik kraljice Ane kao pokojnice na odru ostao je ovekovečen na jednoj od najlepših fresaka evropske umetnosti sredine XIII veka, naslikanoj na severnom zidu unutrašnje priprate Crkve Svete Trojice u manastiru Sopoćani.“

Srpkinja, monahinja, koja je obavila istorijsku diplomatsku misiju

Da se ne zaboravi

Život 22.07.2023. 02:10

Srpkinja, monahinja, koja je obavila istorijsku diplomatsku misiju

Dve Grkinje, Evdokija i Ana Anđeo, upamćene su kao neverne žene. Gde je prava istina?

„Evdokija je bila kći vizantijskog cara Aleksija III Anđela i prva supruga velikog župana Stefana Nemanjića, dok je Ana Anđeo bila kći epirskog vladara Teodora I i supruga Evdokijinog sina kralja Stefana Radoslava. One su bile dalje rođake i u svom rodoslovnom stablu imale su pripadnike uglednih rodova Anđela, Komnina i Duka. U početku brak sa Evdokijom odgovarao je Stefanu Nemanjiću, ali je vremenom zasmetao njegovim težnjama da se domogne kraljevske krune. Između supružnika je dolazilo do oštrih razmirica koje su rezultirale javnim optužbama za neveru, sve dok jednog dana Evdokijina preljuba navodno nije dokazana. Ona je na sramotan način oterana iz Srbije, u kojoj je ostavila dvoje male dece. Gotovo tri decenije kasnije njen sin Stefan Radoslav oženio se Anom, za koju se govorilo da je suncolike lepote. Teodosije, pisac žitija Svetog Save, govorio je o lošem uticaju te lepe žene na supruga, koji je zbog nje naposletku čak i umom poremetio. Moderni istoričari neretko su se povodili za tim tvrdnjama optužujući posredno kraljicu Anu Anđeo zbog grkofilske politike njenog supruga. Pred kraj 1233. ili na samom početku 1234. godine u Srbiji je došlo do prevrata. Radoslav i Ana su proterani iz zemlje, dok se na presto uzdigao mlađi brat Stefan Vladislav. Prema Teodosijevim navodima, bivši kralj i kraljica sklonili su se u Drač, gde je Ana napustila supruga počinivši brakolomstvo sa izvesnim Frugom, odnosno zapadnim vitezom. Ni za jednu od izrečenih tvrdnji o Evdokiji i Ani ne postoje stvarni dokazi.“

Kada se pomene Simonida, uvek se pomisli na činjenicu da se kao devojčica od pet godina udala za sredovečnog kralja Milutina. Postoji li neki sličan primer u vladarskim dinastijama drugih naroda?

„Do pre samo stotinak godina u Srbiji, ali i u drugim evropskim zemljama, retko ko je imao tu privilegiju da po slobodnoj volji izabere bračnog druga / drugaricu. Uglavnom su o sudbini mladića i devojaka odlučivali roditelji ili, ukoliko njih nije bilo, dalja rodbina ili zakonom određeni staratelji. To je posebno važilo za pripadnike viših društvenih slojeva. Kada je reč o vladarskim dinastijama, politički brakovi predstavljali su uobičajenu praksu, važno sredstvo u diplomatskim odmeravanjima. Stoga uopšte nije bila retkost da se zaruke, pa čak i venčanja obavljaju između maloletnih devojčica i dečaka, kao što je to bio slučaj sa jednom od naših junakinja, ugarskom princezom Sofijom Arpad, koja je u trenutku sklapanja veridbe imala oko pet godina, dok je njen verenik, nemački prestolonaslednik Hajnrih, jedva navršio dve godine. Dešavalo se i da se maloletna devojčica zaruči i uda za znatno starijeg čoveka, kao u slučaju Simonide i Milutina. Pošto bi bila isprošena, devojčica je odlazila u dom svoga supruga gde je trebalo da bude pripremana za ulogu vladareve supruge. Postojala je obaveza da se brak ne sme konzumirati dok mlada nevesta na dosegne punu zrelost za stupanje u bračnu zajednicu. Prema pravu i običajima primenjivanim u Vizantiji, ta granica iznosila je 12 godina. Bugarska princeza Ana Terter takođe je imala oko pet godina kada je, mnogo pre Simonide, bila isprošena za kralja Milutina.“

Iako se u knjizi ne spominje, kneginja Milica imala je veliku diplomatsku i državničku ulogu nakon smrti kneza Lazara u Kosovskoj bici. Koliko je ona doprinela da Srbija ipak sačuva svoju autonomiju i nakon 1389. godine?

„Konstantin Filozof, životopisac despota Stefana Lazarevića, nazvao je kneginju Milicu mužastvenom ženom. U to doba smatralo se da vrline kao što su snaga, hrabrost, odlučnost i spremnost da se prkosi životnim i istorijskim burama poseduju isključivo muškarci. Dakle, biti mužastvena žena značilo je prekoračiti vrednosne okvire epohe, što je bilo veoma teško. Kneginja Milica je to uistinu učinila. Zajedno sa njom to su bile i činile i njene kćeri Jelena, u prvom braku udata za Đurađa II Stracimirovića Balšića, gospodara Zete, i Olivera koja je ubrzo nakon Kosovske bitke pošla za sultana Bajazita I. Kneginjina desna ruka u iskušenjima koja su usledila nakon Vidovdana 1389. godine bila je i monahinja Jefimija, nekadašnja despotica Jelena, udovica despota Jovana Uglješe, koji je zajedno sa bratom kraljem Vukašinom pao u Maričkoj bici 1371. godine. Ove mudre i snažne žene, obrazovane i vične peru, mnogo su uradile na tome da se Srbija ne samo sačuva i opstane, već i da beleži trenutke istinskog uspona u sedam decenija koje su usledile nakon Kosovskog boja.“

Koliko generalno kao narod poznajemo svoju istoriju?

„Kao narod generalno verujemo da dobro poznajemo ne samo vlastitu, već i istoriju velikih sila od čijih odluka nam je neretko zavisila sudbina i to u više pokolenja. Često se u nedostatku znanja, kulture dijaloga i valjanih argumenata poseže za ’istorijskim činjenicama’, koje to uopšte nisu. Smatram da pored profesionalnih istoričara odgovornost za izgradnju istorijske svesti i kulture sećanja snose i mediji. Da bi se razumela sadašnjica, važno je pravilno tumačiti prošlost. Život u ’slavnoj prošlosti’ koja to nikad nije bila predstavlja veliko opterećenje koje pojedince i čitave kolektive sputava da sagledaju aktuelni trenutak i u skladu s njim donose smislene odluke i postupaju proaktivno. Na drugoj strani, opsesivna fokusiranost na sadašnji trenutak i agresivno insistiranje na brisanju prošlosti takođe imaju negativne posledice lišavajući pojedince i zajednice utemeljenosti u onome što je jednom bilo i ostavilo neizbrisivog traga u sadašnjici.“

Koje biste žene iz 20. veka označili kao najznačajnije za našu istoriju i kulturu?

„Postavili ste mi veoma teško pitanje. Navešću samo neka od imena na čiji se pomen raznežim, ohrabrim i zamislim: kraljica Marija Karađorđević, Ksenija Atanasijević, Anica Savić Rebac, Isidora Sekulić, Mitra Mitrović, Maga Magazinović, Mira Sanjina, Desanka Maksimović, Svetlana Velmar Janković, Jovanka Kalić...“

"Carica“ koja je sačuvala Srbiju